Językoznawca: współczesny język pokazuje, że nasze podejście do zwierząt zmienia się na lepsze

4 października, w dniu wspomnienia św. Franciszka z Asyżu, obchodzimy Światowy Dzień Zwierząt.

Językoznawca, prof. Radosław Pawelec, kierownik Katedry Języka Mediów na Wydziale Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego, zapytany przez PAP, skąd wzięła się potrzeba nazywania ludzkich zachowań cechami zwierząt, odparł, że „w języku, który jest przecież ludzki, widać taką tendencję, że człowiek projektuje siebie na resztę świata - nie tylko zwierząt, ale też chociażby przedmiotów”.

- Używamy metafor, np. „noga stołowa”, „głowa państwa” i tak dalej. To więc oczywiste, że projektujemy siebie także na zwierzęta. Tym bardziej, że dawniej związek człowieka ze zwierzętami, w ogóle z przyrodą, był jeszcze silniejszy - dodał.

Zapytany, co o podejściu ludzi do zwierząt mówią przysłowia, a zwłaszcza te mające pejoratywny wydźwięk (dotyczą one głównie psów, np. „wyglądać jak zbity pies”, „zimno jak w psiarni”, „zejść na psy”), zastrzegł, że przysłowia są jednak pod tym względem zróżnicowane.  

Negatywne - wyjaśnił - mają związek na przykład z sytuacją społeczną. - Jeżeli ktoś zwracał się do kogoś: „psie”, to miał na myśli moralną niższość. Dawniej pies był kojarzony też z nieprzyzwoitością. Oczywiście, to absurdalne, bo przypisywanie zwierzęciu cechy przyzwoitości bądź nieprzyzwoitości jest pozbawione jakiegokolwiek sensu i świadczy o ludziach, nie o zwierzętach - podkreślił.

Językoznawca zauważył, że również w kulturze można zaobserwować stosunek ludzi do psów. - Zwłaszcza czarny pies utożsamiany był z szatanem. Na początku „Fausta” Goethego pojawia się, symbolizując diabła. Pies był też wpisany w spory religijne dawnych epok, gdy ludzie różnych wyznań, walcząc ze sobą, mówili: „ty psie niewierny”. Tyle tylko, że to są wciąż nasze ludzkie sprawy projektowane na zwierzęta, a zwierzęta nie mają z nimi nic wspólnego - dodał. - Tak samo jak zając nie jest tchórzliwy, choć mówi się „zajęcze serce”. Zając jest po prostu zającem, roślinożercą i radzi sobie, jak potrafi - podkreślił. 

Ekspert zwrócił jednocześnie uwagę, że pies ma też pozytywne konotacje. - W dawnych czasach istniało również przekonanie, że to wierny przyjaciel. Dowodem na to jest chociażby wiersz Jana Andrzeja Morsztyna „Nagrobek Perlisi” o śmierci suczki o tym imieniu. Utwór pochodzi z XVII wieku, widać więc, że i dawniej psy były ludziom bliskie - podkreślił.

Ten dwojaki stosunek - dodał - można wytłumaczyć tym, że i wieki temu byli ludzie, którzy kochali zwierzęta, a ówczesny język po prostu odzwierciedla ich troskliwe podejście.

Prof. Pawelec ocenił, że jak pokazuje nam już współczesny język, podejście społeczeństwa do zwierząt zmienia się na lepsze. Dowodzi tego m.in. niedawna dyskusja o tym, czy zwierzę „zdycha” czy „umiera”.  

- Ja jestem zwolennikiem określenia, że zwierzę umiera - zaznaczył. - Kiedyś zapytano mnie właśnie o to, a odpowiadając przywołałem przykład słynnego w historii Polski zwierzęcia, czyli niedźwiedzia Wojtka. Niedźwiedź Wojtek był polskim żołnierzem. Na pewno umarł. Inaczej się nie powie - dodał.

Zastrzegł przy tym, że nie jest to takie oczywiste, iż słowo „zdychać”, które dzisiaj odbieramy negatywnie, dawniej miało właśnie taki wydźwięk. - Raczej funkcjonowało na tej samej zasadzie, według której pies ma pysk czy łapę - dodał. 

Zapytany, czy możliwa jest więc w języku taka zmiana, by to na zwierzęta przenieść określenia przypisywane ludziom, np. „ciało” zamiast „truchło”, odparł: - Im bardziej rozszerzamy naszą moralność i dobro na zwierzęta i przyrodę, tym lepiej. Skoro powiedzieliśmy, że człowiek projektuje siebie na świat, to działa to też w drugą stronę - dodał. 

Ekspert dodał jednak, że język zmienia się bardzo powoli - dlatego w czasach, gdy 

::addons{"type":"facebook-encouragement"}

stosunek całego społeczeństwa do zwierząt się polepsza, wciąż jako inwektywy stosuje się określenia związane ze zwierzętami. 

- My patrzymy na to z perspektywy naszego życia, które średnio trwa kilkadziesiąt lat. Natomiast nasz język żyje już lat tysiąc. Dlatego zmiana jest tak wolna, ale rzeczywiście się dokonuje, właśnie w określeniach opisujących śmierć. Widać ją też chociażby w słowie „psiecko” (połączenie wyrazów „pies” i „dziecko” - PAP), które, choć trochę ironiczne, to jednak istnieje już w języku - dodał.

Prof. Pawelec dodał przy tym, że współcześnie istnieje możliwość obserwowania języka za pomocą wielkich korpusów i różnych platform, które z dużą dokładnością śledzą wszystko, co zachodzi w języku. - Jestem niemal całkowicie pewny, że gdyby to zbadać, okazałoby się, że wzrasta nasza wrażliwość, współczucie, miłość do zwierząt, nie tylko domowych - dodał. 

Zdaniem profesora, potrzeba czasu odpowiadającemu jednemu pokoleniu na to, żeby w języku dokonała się duża zmiana. 

Jak wyjaśnił, najszybciej zmienia się język mediów. - I można na niego dość skutecznie wpływać - zaznaczył. - To, na co z pewnością powinniśmy zwracać uwagę, to zmiana sposobu nazywania i mówienia o zwierzęcej psychice i emocjach. Należy upowszechniać słownictwo związane z wrażliwością wobec zwierząt. Można je rozwijać na różne twórcze sposoby i pokazywać dobre przykłady. To, co powtarzam o niedźwiedziu Wojtku, to storytelling, uważany za jedną z najbardziej skutecznych metod perswazji i to od czasów ewangelicznych - używał go Jezus - dodał. 

Jak podkreślił, pozytywnych przykładów, które warto przekazywać dalej, jest więcej. To chociażby pies Hachiko, który przez dziesięć lat czekał na swojego zmarłego opiekuna na stacji kolejowej; syberyjski husky Togo z tzw. Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia, którego celem było dostarczenie surowicy dla dzieci chorujących na błonicę w Nome na Alasce. Jest i pomnik psa Balto - czworonoga z tego zaprzęgu - w nowojorskim Central Parku. 

Językoznawca dodał jednak, że jeżeli myślimy o całkowitej zmianie w języku, polegającej na tym, żeby o zwierzętach mówiono tak jak o ludziach, to jego zdaniem takiej potrzeby nie ma. - Zwierzęta nie są ludźmi, są inne i powinny zachować autonomię, tym bardziej, że i one od siebie się różnią i należy to dostrzegać - dodał.

::news{"type":"see-also","item":"24336"}

Paulina Kurek (PAP)